ربات‌های اجتماعی در کنار کودکان سرطانی

 يکي از مشکلاتي که روند درمان کودکان سرطاني را با محدوديت مواجه مي‌کند اين است که اين گروه از کودکان در فرآيند درمان و بخصوص شيمي‌درماني با استرس زياد، افسردگي و کم‌اشتهايي مواجه مي‌شوند که در نهايت به افزايش مرگ و مير بيماران منجر مي‌شود.

بنابراين روان‌شناسان در دوره‌هاي روان درماني اين گروه از بيماران با چالش‌هاي جدي مواجه مي‌شوند، اما محققان دانشگاه صنعتي شريف در طرحي ابتکاري موفق شده‌اند به کمک ربات‌هاي انسان‌نما روند درماني کودکان سرطاني را بهبود بخشند.

 

اين طرح در قالب مقاله‌اي تحت عنوان تاثير يک ربات اجتماعي انسان‌نما به‌عنوان دستيار درمانگر در فرآيند درمان کودکان مبتلا به سرطان همايش بين‌المللي ربات‌هاي اجتماعي در سيدني استراليا ارائه شد که جايزه بهترين مقاله اين همايش را از آن خود کرد. اين ايده از سوي دکتر مينو عالمي، پژوهشگر پسادکتري در قطب طراحي رباتيک و اتوماسيون دانشگاه شريف با همکاري دکتر علي مقداري، رئيس قطب طراحي رباتيک و اتوماسيون اين دانشگاه و همچنين گروهي بين‌رشته‌اي متشکل از متخصصان علم رباتيک، زبان‌شناسي کاربردي و روان‌شناسي در يک طرح تحقيقاتي شش ماهه ويژه کودکان سرطاني در مرکز طبي کودکان و بيمارستان محک دنبال شده که نتايج آن آبان ماه امسال در ششمين همايش بين‌المللي ربات‌هاي اجتماعي استراليا ارائه شده است.

 

 

 

از آموزش تا درمان

 

اگرچه نخستين بار تحقيقات رباتيک در دنيا از حدود 50 سال پيش مورد توجه قرار گرفته است، اما انسان‌ها از گذشته‌هاي دور همواره علاقه‌مند بوده‌اند موجوداتي شبيه خودشان بسازند. پيشرفت فناوري‌هاي روز دنيا زمينه مناسبي براي محقق شدن اين خواسته بشر فراهم کرده است و بر اين اساس ربات‌ها و عروسک‌هاي هوشمندي به زندگي بشر امروز قدم گذاشته‌اند که در زمينه‌هاي مختلف از ورزش و سرگرمي تا عمليات نظامي  و آموزش رباتيک کودکان مي‌توانند کاربرد داشته باشند. از حدود ده سال پيش نخستين تحقيقات در زمينه ساخت ربات‌هاي انسان‌نما در دانشگاه صنعتي شريف آغاز شد و به اين ترتيب نخستين ربات انسان‌نما سال 1383 با هدف شرکت در مسابقات ربات‌هاي انسان‌نما در ژاپن در قطب رباتيک دانشگاه صنعتي شريف ساخته شد.

 

دکتر مينو عالمي، دکتري زبان‌شناسي کاربردي و پژوهشگر پسادکتري قطب علمي رباتيک دانشگاه صنعتي شريف که مجري طرح کاربردي شدن ربات‌هاي اجتماعي در روند درمان کودکان بوده است در گفت‌وگو با جام‌جم مي‌گويد: نخستين طرح تحقيقاتي ارائه شده در حوزه ربات‌هاي اجتماعي در استفاده از ربات‌هاي انسان‌نما در حوزه آموزشي بود. اين طرح در ارتباط با آموزش زبان انگليسي در مدارس اجرايي شد که نتايج خوبي داشت. بعد از پايان اين طرح که با بازخوردهاي خوبي از طرف مدارس مواجه شد، سراغ طرح بعدي رفتيم که بيشتر جنبه باليني داشت و استفاده از ربات‌هاي انسان‌نما در روند درمان کودکان مبتلا به اوتيسم مورد توجه قرار گرفت. بيماران اوتيسمي به نوعي در خود ماندگي ذهني مبتلا هستند. نتايج اين تحقيقات نشان داد کودکان مي‌توانند ارتباط خوبي با ربات‌هاي انسان‌نما برقرار کنند و ما در آموزش کودکاني که شرايط عادي نداشته باشند مي‌توانيم موفق باشيم. در نهايت از اين طرح به طرح مشابهي براي درمان کودکان سرطاني رسيديم. يعني پايه اوليه استفاده از ربات‌هاي اجتماعي در روند درمان از کودکان اوتيسمي شروع شد. زيرا فکر کرديم چرا کودکان اوتيسمي بايد از آموزش محروم باشند. آمار مبتلايان به اوتيسم به علل مختلفي در حال افزايش است. اين کودکان با اسباب‌بازي‌هاي هوشمند مانند رايانه، ربات و تلفن همراه ارتباط خوبي برقرار مي‌کنند و هدف ما از به‌کارگيري ربات‌ها آموزش است.

 

کودکان مبتلا به سرطان در روند درمان و بويژه زمان شيمي‌درماني کم‌اشتها شده و با اضطراب مواجه مي‌شوند. همچنين اختلالات ديگري مانند خشم و افسردگي در ميان آنها شيوع پيدا مي‌کند. اين کودکان به توجه بيشتر و آموزش نياز دارند تا بتوانند با آمادگي بيشتري با شرايطي که با آن مواجه شده‌اند کنار بيايند. دکتر عالمي مي‌گويد: با توجه به تعداد بيماران و کمبود زمان، پزشکان، پرستاران و روان‌شناسان براي کمک به اين گروه از بيماران تصميم گرفتيم با استفاده از ربات‌هاي انسان‌نما به روند درمان اين کودکان کمک کنيم. در اين روش ربات‌هاي اجتماعي در کنار روان‌شناسان در زمينه آموزش بيماري و مراحل درمان به بچه‌ها کمک مي‌کند. استفاده از ربات‌هاي انسان‌نما در روند درمان بيماران با نتايج موفقيت‌آميزي همراه بود و ما توانستيم به اين روش مرگ و مير بيماران سرطاني را در دو مرکز طبي کودکان و بيمارستان محک کاهش دهيم.

 

دکتر عالمي با اشاره به اين که نخستين بار است استفاده از ربات‌هاي اجتماعي در روند درمان بيماران سرطاني در سطح دنيا مورد توجه قرار مي‌گيرد مي‌افزايد: اما در زمينه آموزش زبان استفاده از ربات‌هاي انسان‌نما پيش از ايران در دو کشور ديگر هم مورد توجه قرار گرفته بود. در زمينه درمان بيماري اوتيسم با کمک ربات‌هاي اجتماعي پيش از اين در کشورهاي ديگر طرح‌هايي انجام شده بود و دانشگاه صنعتي شريف نيز ازجمله مراکز پيشرو در اين زمينه محسوب مي‌شود.

 

 

سناريوهاي درماني رباتيک مي‌شود

 

به طور کلي استفاده از ربات‌هاي اجتماعي در زمينه‌هاي درماني و آموزشي در سال‌هاي اخير با پيشرفت خوبي مواجه بوده است و کاربرد ربات‌هاي انسان‌نما در اين حوزه‌هاي خاص رو به توسعه است. دکتر عالمي با اشاره به اين موضوع مي‌افزايد: ما در ادامه قصد داريم براي کودکان ناشنوا رباتي طراحي کنيم که بتواند به اين کودکان زبان اشاره را آموزش دهد. استفاده از ربات‌هاي انسان‌نما در حال گسترش است. در کشور ما پتانسيل موردنياز براي اجرايي شدن کاربرد ربات‌هاي انسان‌نما در حوزه‌هاي مختلف از طريق قطب‌هاي رباتيکي دانشگاه‌هاي مختلف وجود دارد. هدف اصلي ما از استفاده از ربات‌هاي انسان‌نما، آموزش و بخصوص آموزش کودکان بيمار است.

 

سناريوهاي درماني مشابه همان فرآيندي است که روان‌شناسان در شرايط عادي براي درمان کودکان از آنها بهره مي‌گيرند با اين تفاوت که در اين سناريو‌هاي جديد استفاده از ربات‌ها نيز مورد توجه قرار گرفته است. براي مثال براي رباتي که در روند درمان سرطان از آن استفاده کرده‌ايم، سناريويي تعريف شده است که بر اين اساس ربات مي‌تواند نقش پزشک را ايفا کرده و اطلاعات کافي درباره شيمي‌درماني در اختيار کودکان قرار دهد. يا اين که در سناريوي ديگري ربات بيمار مي‌شود و بچه‌ها به اين ربات آموزش مي‌دهند. در اين طرح ما براي کودکان سناريوهاي آموزشي متنوعي را براساس اصول روان‌شناسي طراحي مي‌کنيم. در نتيجه اين افراد هنگام درمان از نظر روحي شرايط بهتري دارند و با توجه به آگاهي کسب شده از بيماري، نسبت به درمان واکنش بهتري از خود نشان مي‌دهند. رباتي که در اين طرح استفاده شده ربات ايراني نيست و فقط برنامه‌ريزي مي‌شود. البته ما قصد داريم اين ربات را بومي‌سازي کنيم. ما ابتدا ترجيح داديم تاثيرگذاري ربات‌ها در حوزه درمان را مورد بررسي قرار دهيم تا اگر نتايج موفقيت‌آميزي به همراه داشت، مدل‌هاي بومي اين ربات‌ها را طراحي کنيم. بر اين اساس واحدهاي کوچک‌تري براي ساخت مدل‌هاي بومي در نظر گرفته شده است. البته ممکن است با توجه به علاقه‌مندي کودکان به ربات‌هاي پرنده و حيوان‌نما در کنار ربات‌هاي انسان‌نما مدل‌هاي ديگري از ربات‌ها را نيز بسازيم. اين ربات‌ها قابليت برنامه‌ريزي دارند و در طرح‌هايي که اجرايي شده برنامه‌ريزي ربات‌ها يا به عبارتي حرکات و بيان مورد انتظار از اين ربات‌ها را خودمان انجام داده‌ايم.

 

اين محقق در پاسخ به اين که چرا اساسا بچه‌ها نسبت به ربات‌ها واکنش خوبي نشان مي‌دهند اين طور توضيح مي‌دهد: بچه‌ها مي‌توانند با ربات‌ها همسان‌سازي کنند، اما در مقابل، آنها با بزرگ‌ترها اختلاف سني زيادي دارند و نمي‌توانند خودشان را با آنها همسان کنند. در حقيقت ربات‌هاي انسان‌نما مانند يک اسباب بازي سخنگو با بچه‌ها ارتباط برقرار کرده و کودکان هم از آنها آموزش مي‌پذيرند. بچه‌ها به اسباب‌بازي علاقه زيادي دارند بخصوص اگر آن اسباب بازي هوشمند باشد. بنابراين شايد انگيزه اصلي از رويکرد جديد مطرح شده نسبت به ربات‌هاي انسان‌نما همين علاقه‌مندي کودکان باشد. گذشته از اين تجربه و مطالعات انجام شده در اين زمينه نيز تاثيرگذاري ربات‌هاي انسان‌نما در آموزش را مورد تائيد قرار داده است. استفاده از ربات انسان‌نما در آموزش زبان در آموزشگاه امام صادق اجرايي شده است. در زمينه درمان کودکان اوتيسمي اين طرح در دو مرکز اوتيسم ايران زير نظر دکتر پوراعتماد عضو هيات علمي شهيد بهشتي اجرايي شده است و طرح استفاده از ربات‌هاي اجتماعي در روند درمان کودکان سرطاني در مرکز طبي کودکان و بيمارستان محک به اجرا گذاشته خواهد شد.

 

فرانک فراهاني‌جم‌/‌